تغذيه اسبهاي بيمار

 

 

 

دکتر مازيار نصرتي

 

  

در زمان مواجهه با اسبي بيمار، داروها بعنوان تنها عامل سلامتي بخش مطرح نمي باشند ، بلکه عوامل کمک کننده ديگري نيز وجود دارند که به کمک آنها ميتوان اسب بيمار را ياري داده تا با استرس کمتري بيماري را پشت سر بگذارد. يکي از اين عوامل کمک کننده ، تغذيه صحيح اسبهاي بيمار مي باشد. براي شروع بحث بهتر است ابتدا اندکي پيرامون تغذيه عادي در اسب صحبت شده و پس از آن به تغييراتي که بايد در جيره عادي داده شود ، پرداخته خواهد شد.

 يک اسب به چه مقدار ماده غذائي نياز دارد؟

بالانس کردن ميزان احتياجات يک اسب ، خود يک هنر مي باشد. هنري مبتني بر شناخت نيازهاي فيزيکي با تمامي فاکتورهاي دخيل در آن. مقدار جيره بستگي به وزن و اندازه حيوان دارد و بطور متوسط 2- 5/2 % وزن بدن را شامل مي شود.همچنانکه کم خوردن غذا ايجاد مشکل در حيوان مي نمايد، زياد خوردن نيز مي تواند بروز مشکلاتي را در حيوان سبب شود. در کل ، سلامت پاها، عضلات ، دستگاه گوارش ، دستگاه تنفس و در يک کلام « بدن سالم » در گرو تغذيه با جيره صحيح مي باشد. عوامل تاثير گذار بر جيره عبارتند از سن، جنس، وزن،شرايط آب و هوائي،نوع فعاليت،تيپ اسب و ... .در جدول ذيل مقادير انرژي و پروتئين لازم ، همچنين درصد پيشنهادي کنسانتره و علوفه به کل غذا در حيوان سالم آورده شده است.

 

 

اولين چيزي که يک اسب بيمار نياز دارد ، يک استراحتگاه مناسب (Box) مي باشد. حتي در جزئي تري آسيبها نيز مي بايست 2 روز را جهت استراحت اسب در نظر گرفت.تغذيه اسب بيمار بدين جهت اهميت دارد که اسب در زمان بيماري و زمانيکه در استراحتگاه بسر مي برد،اغلب شرايط بدني خود را از دست مي دهد.که يکي از دلايل آن ، از دست رفتن اشتها مي باشد. اين نکته را بايد در نظر داشت که جيره تهيه شده براي چنين اسبي ، مي بايست از جذابيت تغذيه اي بر خوردار بوده و بدين منظور از ميوه هاي آبدار مانند سيب و هويج ، گياهان معطر مانند پودر سير که بو و طعم داروها را با آن مي توان مخفي نمود و همچنين از سبوس استفاده مي شود.اگرچه سبوس خوراک ايدهآلي براي اسب نيست ، اما خسيانده آنرا بسياري از اسبها دوست دارند و واقعا از خوردن آن لذت مي برند.براي تهيه اين خوراک دو سوم سطل را از سبوس پر کرده و با آب داغ آنرا مي خيسانند.رويش را با پارچه اي پوشانده و مي گذارند تا ولرم شود، سپس به ميزان 30 گرم نمک به آن افزوده و تا وقتيکه هنوز گرم است ، آنرا در اختيار اسب قرار مي دهند.علاوه بر خوشخوراک بودن غذا، شرايط خوراک دهي نيز در ميزان مصرف غذا تاثير دارد.بعنوان مثال اگر اسبي در پاي جلوي خود دچار آسيبي شده باشد ، بهتر است که ظرف غذا بر روي کف زمين قرار داده نشود، چراکه براي خوردن از سطوح پائين ، اسب براي حفظ تعادل، وزن بيشتري را روي پاهاي جلوئي خود مي اندازد که اين کار باعث افزايش درد و در نهايت موجب صرفنظر کردنش از غذا خوردن مي شود.شايط آرام و به دور از عوامل تحريکي نيز در تمايل اسب به غذا خوردن نقش دارد. تغيير در جيره اسب مي بايست آرام آرام انجام شود تا ميکرو ارگانيسمهاي حاضر در دستگاه گوارش حيوان بتوانند خود را به غذاي جديد سازگار نمايند. با تغيير ناگهاني جيره ، ترکيب جمعيتي ميکرو ارگانيسمها دچار اختلال شده و در نتيجه اسهال، کوليک و حتي لمينايتيس مي تواند متعاقب ان بوجود آيد. در صورتيکه اجبار به تغيير ناگهاني جيره مي باشد، تجويز مواد پرو بيوتيک يا مخمر بعنوان مکمل مي تواند در کمک به سازگار کردن ميکروارگانيسمها به جيره جديد و کاهش مشکلات بوجود آمده ، سودمند باشد. در ادامه، به فرمهاي کلي جيره قابل پيشنهاد در بيماريهاي مختلف اسب اشاره مي گردد.

تغذيه کره اسبهاي بيمار يا نارس:

بيشتر ماديانها براي تغذيه کره هايشان شير کافي توليد مي کنند. کره اسبهاي ضعيف مي بايست در هر ساعت براي مکيدن شير مادر تشويق شده و در اين جهت بايد به آنها کمک نمود. در صورتيکه کره اسب قادر به مکيدن شير نباشد ، شير ماديان را بايد با دست يا پمپ پستاني دوشيد. پستان بسته به ميزان شيردهي هر 2 – 6 ساعت  دوشيده مي شود .حتي با دوششهاي مکرر ، بيشتر ماديانها به سرعت خشک مي شوند و منبع ديگري براي رساندن شير به کره اسب لازم است. مي توان از ماديانهاي شيرده استفاده نمود که معمولا گران مي باشند.شير بز جايگزين مناسبي براي شير ماديان است و بعنوان يک راه قابل انتخاب ديگر ف پيشنهاد شده است که از شير کم چرب (2%) که 20 گرم دکستروز به آن افزوده شده است ، استفاده شود. کره اسبهائي که بصورت دستي تغذيه مي شوند بايد در راس ساعات مناسب تغذيه گردند، زيرا فواصل طولاني بين تغذيه موجب نفخ، دل درد، کاهش تغذيه و کم آبي بدن مي شود.کره اسبهاي نارس و سپتي سميک، تغذيه دهاني را تحمل نکرده و اين عمل بايد از طريق تزريقي انجام شود. تغذيه سياهرگي گران بوده و تنها در درمانگاههاي بزرگ امکان پذير است . شير را بايد پيش از خورانده شدن تا حد دماي بدن گرم نمود. کره اسبهاي ضعيف که رفلکس مکيدن آنها کمتر از ميزان لازم است، بايد تنها با لوله بيني – معدي تغذيه شوند.يک سوند ادراري اسب نر را مي توان به اين منظور بکار برد. کره اسبهاي بدون مادر حتما مي بايستي در 24 ساعت اول زندگي ، ماک دريافت نمايند و تا يک ماهگي نيز با شير جايگزين تغذيه شوند. قند معمولي را در کره اسبهاي زير يک هفته نبايد بکار برد ، چراکه آنها آنزيم سوکراز را جهت هضم قند در اختيار ندارند. اگر کره اسبي دچار اسهال شد و اسهالش بيش از 2 روز ادامه يافت، بايد Vit .B ، انرژي و پروتئين را به نحو مناسبي تامين نمود.

تغذيه در اسبهاي بالغ مبتلا به اسهال :

در برخرد با اسهال بهترين کار، کاهش هجم غذا، افزودن مکملهاي ويتامين B  ، مايعات و الکتروليتها به مدت بيش از دو روز مي باشد. تغذيه آزاد با مواد خشبي، نمک و آب در مورد اسهالهائي که بعلت زياد مصرف شدن غلات و يا اسهالهاي آنتي بيوتيکي بوجود مي آيند، توصيه مي شود.از مقادير زياد کربوهيدراتهاي قابل هضم (غلات) بايد اجتناب نمود.

تغذيه اسبهاي مبتلا به بيماريهاي کبدي:

کبد نخستين محل توليد گليکوژن و محل نگهداري ويتامينهاي A, E, D بوده و همچنين در غير سمي نمودن داروها و محصولات جانبي سوخت و ساز دخيل مي باشد.کليد تغذيه اسب مبتلا به بيماري کبدي، در تامين انرژي و پروتئين به صورتي است که متکي به سوخت وساز در کبد نباشد، بطوريکه بيش از آنچه که نياز است به بيمار استرس تحميل ننمايد. ويتامينهاي A, D , E مي بايست بعنوان مکمل داده شوند ، چراکه انها معمولا از کبد به سيستم گردش خون رهاسازي مي گردند. آمينو اسيدهاي شاخه کوتاه نظير والينف لوسين و ايزو لوسين را به راحتي ميتوان بعنوان منابع انرژي و پروتئين بکار برد. جيره اين اسبها مي بايست حاوي مقادير بالاي کربوهيدراتهاي حل شدني و پروتئين پائين (پروتئينهائي که بيشتر حاوي آمينو اسيدهاي شاخه کوتاه مي باشند) باشد. غذاهاي پيشنهاد شده عبارتند از Oat hay , Grass hay  ، سورگوم(مايلو) و ذرت. از علوفه لگومينه مانند يونجه ، شبدر، سويا و جو دوسر (Oat) بايد اجتناب نمود.تغذيه مي بايست در مقادير کم و به دفعات صورت گيرد.

تغذيه اسبهاي مبتلا به بيماريهاي کليه:

در بيماريهاي کليه نيز همانند بيماريهاي کبد، بيمار نيازمند پروتئين پائين ، اما با کيفيت بالا مي باشد. يک برنامه تغذيه اي صحيح لزوما کند کننده پيشرفت بيماري نخواهد بود، اما مي تواند شرايط زندگي اسب را بهبود بخشد. کليه محلي اوليه براي تراوش کلسيم مي باشد. غذاهاي حاوي مقادير بالاي کلسيم مانند علوفه لگومينه ، موجب دفع مقادير زيادي بلور کلسيم از طريق ادرار مي شود. در اسبهاي مبتلا به بيماريهاي کليوي، اين بلورها در در کليه تجمع يافته و در نتيجه توليد سنگ کليه مي نمايد. بنابر اين مصرف يونجه و سبوس در اين بيماران ممنوع مي باشد.

تغذيه اسبهاي مبتلا به بيماريهاي قلبي:

بيشترين نگراني در اين بيماران، مربوط به سطح سديم و پتاسيم جيره و کيفيت پروتئين و انرژي آن جهت حفظ وزن بدن مي باشد. در يافت نمک بايد محدود شود ، اما اين به معني حذف نمک از جيره نيست. در مورد جيره هاي تجارتي، سطح سديم را بايد بررسي نمود. ممکن است نياز باشد که داروهاي مشخصي مانند فروسمايد که يک داروي ديورتيک بوده و بر سطح الکتروليتها تاثير دارد، تجويز گردد.

تغذيه اسبهاي مبتلا به اختلالات هورموني:

اختلالات هورموني مربوط به هيپوفيز ، مشکل عمومي در اسبهاي پير مي باشد. در اين اسبها تحمل برابر کلسيم، گلوکز و فيبر کاهش يافته، در حاليکه نياز به پروتئين، فسفر، ويتامينهاي C,D افزايش مي يابد. پلتهاي توليد شده براي اسبهاي پير مي بايست داراي 12-20 % فيبر خام باشد تا اسب بعنوان يک غذاي کامل انرا مورد استفاده قرار دهد و نياز به علوفه در آنها کاهش يابد. بايد به خاطر داشت اگر اسب پيري داراي مشکل خاصي نبود، (مانند از دست دادن وزن يا شرايط بدني) و يا در او ابتلا به اختلالات هورموني هيپوفيز تشخيص داده نشد ، نيازي به تغيير در نوع جيره نمي باشد.

تغذيه اسبهاي مبتلا به گرسنگي:

گرسنگي به خودي خود يک بيماري نيست، اما آشکارا موجب شرايطي مي شود که مي تواند مشکلات بسياري را بوجود آورد. گرسنگي مي تواند نتيجه مشکلات دنداني، آلودگي هاي انگلي، کاهش جذب روده اي و يا محروميت از غذا باشد. در اين شرايط سيستم ايمني دچار لطمه شده و زمان بهبودي زخمها کند مي گردد، همانگونه که ميزان متابوليسم کاهش مي يابد. در گرسنگي طولاني مدت، بعلت حرکت داده شدن پروتئينها جهت مصرف و تامين احتياجات بدن، کاهش توده غضلاني (مانند عضله قلب) ايجاد مي شود. اين کار آخرين راه حل بدن جهت تامين ماده غذائي است.زمانيکه براي درمان يک اسب مبتلا به گرسنگي اقدامي صورت داده مي شود بايد بخاطر داشت که غذا مي بايست به آرامي در اختيار اسب قرار داده شود. اين جيره شامل علوفه با کيفيت بسيار بالا از نظر پروتئين  و بدون کربوهيدرات (غلات) بوده که بايد به آرامي در اختيار اسب قرار گيرد تا ميزان متابوليسم به آرامي و بدون مشکل افزايش يابد. سطوح بالاي کربوهيدرات مي تواند موجب فشار بر روي ماهيچه هاي قلبي ضعيف شده ، شود.

تغذيه در اسبهاي مبتلا به Rectovaginal laceration :

اين عارضه مي تواند در خلال کره زائي بوجود آيد. در اينجا نياز به نرم ساختن غذا و کاهش در حجم مدفوع مي باشد. استفاده از يک غذاي پلت شده کامل يا حتي يک جيره مايع مناسب است. اگر پارگي ها مناسب جراحي مي باشند، جيره جديد را مي بايست پيش از جراحي آغاز نمود. در اين موقعيت بايد از مصرف علوفه داراي ساقه بلند اجتناب نمود.

تغذيه در اسبهاي مبتلا به کوليک:

کوليک نام عمومي حالتي است که اسب در زمان درد شکمي از خود نشان مي دهد. انواع مختلفي از کوليک وجود دارد . در کوليک حاد، ممکن است نياز به عمل جراحي باشد. اولين غذائي که بعد از جراحي کوليک وجود دارد. در کوليک حاد ممکن است نياز به عمليات جراحي باشد. اولين غذائي که بعد از جراحي کوليک مي بايست در اختيار اسب قرار گيرد علوفه خشک با کيفيت بالا مي باشد. اين غذا حرکت دستگاه گوارش را که ممکن است پس از عمل جراحي ضعيف شده باشد، تحريک مي نمايد.بعد از آنکه اسب کاملا بهبود يافت ، ديگر نيازي به جيره غذائي خاصي نيست، اگرچه توصيه شده است که جيره اي با فيبر بالا و آب در اختيار اسب قرار داده شود. در صورتيکه قسمتي از روده بزرگ برداشته شده باشد، حجم لازم براي هضم فيبر کاهش مي يابد و نياز به پروتئين، فسفر و ويتامين B افزايش خواهد يافت. در اين شرايط بايد از يونجه خشک با کيفيت بالا و يا مخلوط يونجه – علف استفاده نمود. کنسانتره را کم کم و در ميزاني کمتر از 2 کيلو گرم در غذا بايد در اختيار اسب قرار داد. افزودن چربي جهت افزايش کالري دريافتي ، مفيد مي باشد. در عمليات جراحي که قسمتي از روده کوچک برداشته شده است ، زمانيکه زمانيکه حيوان به غذاخوردن مي آيد، جيره را بايد به گونه اي تهيه ديد که بيشتر قابليت هضم در روده بزرگ را داشته باشد. در اين شرايط بايد از مقادير زياد غلات اجتناب نمود، زيرا نخستين محلي که در هضم کربوهيدراتها دخالت دارد، روده باريک مي باشد . در اين بيماران از علوفه لگومينه با کيفيت بالا و تفاله چغندر قند استفاده شود. اگر ايلئوم در جراحي دست نخورده باشد، مي توان از روغن خوراکي جهت افزايش انرژي دريافتي استفاده نمود و در صورتيکه ايلئوم مورد جراحي قرار گرفته و قسمتي از آن برداشته شده است، بهتر آن است که ويتامينهاي A , E و در صورت نياز ويتامين K تجويز گردد. همچنين در اين بيماران نياز به دريافت کلسيم افزايش مي يابد، چراکه ايلئوم محلي اصلي براي جذب کلسيم مي باشد.

تغذيه در اسبهاي مبتلا به بيماريهاي ريوي:

غلات و علوفه اي که مورد مصرف قرار مي گيرد، نبايد حاوي گرد و خاک باشند. بهتر است به جيره اين بيماران ملاس را بيافزايند. افزودن ملاس به جيره داراي اين خاصيت است که غذا را شيرين مي نمايد و همچنين در کاهش ماهيت گرد و خاکي جيره موثر مي باشد. ميزان مجاز استفاده از ملاس 5 – 10 % جيره مي باشد. علوفه خشک بايد پيش از مصرف به ميزان حداکثر 10 دقيقه در آب خيسانده شوند.

منابع:

1 – براد فورد . پي . اسميت (1378 ) طب داخلي دامهاي بزرگ، ترجمه : دکتر سيد حسين مرجانمهر، دکتر محمدرباني، دکتر سيد احمد فاطمي، دکتر مرتضي گرجي دوز، چاپ اول، تهران، انتشارات فرهنگ جامع.

2 – هاشمي، مسعود (1370) تغذيه دام، طيور و آبزيان، چاپ اول، تهران، انتشارات فرهنگ جامع

3- کريستوفر ام – براون (1378) نکاتي پيرامون طب اسب، ترجمه: دکتر جويا تفتي، دکتر حسن زاده، دکتر شهشهان، دکتر نعمان، چاپ اول، انتشارات نور بخش

4 –Catherine j.savage(1999) Equine medicine secrets , Philadelphia , Hanley &Belfus . inc

5 – David frappe (1998) Equine nutrition and feeding , second edition, Black well science

6 – Patrich t.colahan , Alfred m.merritt , James n.moore, I.G.(joe) mayhew (1999) Equine medicine and surgery , fifth edition , Mosby